ریشه ی تاریخی هیپ-هاپ از سرفصل های تاریخی موسیقی است که در جزئیات آن اختلافات بسیار است ولی در کلیات اکثرا هم عقیده هستند. نمیخواهم باز همان قصه ی قدیمی “هیپ-هاپ از سیاه پوستان امریکایی شروع شد…” را تعریف کنم. این دیگر چیزیست که همه ی ما میدانیم. مقاله ی کوتاهی که پیش رو دارید پیش در آمدی است در مورد سمپلینگ، برای دوستانی که پس از طی کردن سالها از عمر خود در این فضا، هنوز یکسری مفاهیم ساده و بنیادی هیپ-هاپ را نمیدانند.

یکی از ابتدایی ترین ادوات سبک هیپ-هاپ دستگاهی به نام “بیت-باکس” بود که بعد ها هنرمندان هیپ-هاپ جای این دستگاه را گرفتند. یعنی به جای اینکه یک دستگاه یک ریتم را تکرار کند، یک انسان این ریتم را با دهان خود اجرا میکرد که به طبع جذاب تر و در دسترس تر بود. یکی دیگر از عناصر بنیادی و اجزای جدایی ناپذیر دنیای هیپ-هاپ “دی-جی” ها بودند. دی-جی ها صفحات گرامافون موسیقی را که حاوی یک قطعه ی جَز یا کلاسیک یا … بود را روی تورن-تیبل خود قرار میدادند، ریتم، ترتیب و تنظیم آنرا بر حسب سلیقه ی خود تغییر میدادند و از آنرا به شکل یک بیت هیپ-هاپ بازسازی میکردند. این کار باعث میشد وقتی یک شنونده برای اولین بار آن آهنگ را میشنود به خاطر اینکه قبلا آنرا شنیده بود اصطلاحا درگیر یک حس نوستالژیک شود و یا یک قطعه که هضم آن برای عوام سخت بوده را تبدیل به یک آهنگ مردمی هیپ-هاپ میشد و یا قطعه ای را که به دلیل قدیمی شدن و تکراری بودن دیگر شنیده نمیشده را دوباره به نسل جدید که تنها با هیپ-هاپ ارتباط برقرار میکنند معرفی میگشت. متاسفانه در ایران فرهنگ این کار هنوز که هنوز است وجود ندارد. بحث حفظ ارزش معنوی خالق اثر یا همان قانون کپی-رایت یک بحث است و بحث سمپلینگ یک بحث. در اینجا باید چند نکته واضح سازی شود…

در مورد مشروع کردن استفاده از یک قطعه برای تولید سمپلهای دست ساز و خاص، بند های مختلفی در قانون کپی-رایت در نظر گرفته شده است؛ اینکه هنرمندی که یک قطعه یا صدا را با توجه به کدام بند قانون کپی-رایت بازسازی کرده را باید از خود هنرمند سوال کرد ولی نباید اینقدر افراطی و بی رحمانه نگاه کرد. در حال حاضر هیپ-هاپ ایران درون یک چرخه ی معیوب به دام افتاده است. در یک چرخه ی سالم، هنرمندی که استعداد دارد تنها در ابتدا به اصطلاح از جیب خرج میکند و پس از کسب شهرت هزینه ی کارهای خود را از درآمدش از همین راه پرداخت میکند. قاعدتا برای یک هنرمندی که درآمد مناسبی دارد منطقی است که برای خرید عناصر اولیه ی هر آهنگ خود هزینه ای پرداخت کند ولی وقتی که تمام هزینه های یک آهنگ یا یک آلبوم به عهده ی تولید کننده ی آن بوده و برگشتی هم در کار نیست هر خرجی یک فشار جدید است. قسمت دردآور این داستان گزافه گویی های افرادی است که در پر قو زندگی میکنند و همواره بر تولیدکنندگانی که هیچگونه حمایت مالی ندارند خرده میگرند و از آنها طلب دارند. کسانی که تنها نتیجه ی کار را میبینند و از روند تولید آن هیچ اطلاعی ندارند. شاید تجاری نشدن هیپ-هاپ ایران به رشد هنری اش کمک بکند اما این چرخه ی معیوب همواره روی شانه های تولیدکنندگان سنگینی میکند و در زندگی شخصی و حرفه ای آنها تاثیر مستقیم میگزارد. بهتر است قبل از اینکه کسی را متهم به دزدی کنیم مطالعه ی حقوقی و حرفه ای خود را بالا ببریم. همانگونه که “گیتار-الکتریک” جزء جدایی ناپذیر سبک راک است، این تکنیک، یعنی “سپملینگ” یا “ری-سمپلینگ” جزء جدایی ناپذیر سبک هیپ-هاپ است. گاها دیده ام برخی خوانندگانی که از تکنیک رپ در کارهای خود استفاده میکنند با افتخار در توضیح کار خود مینویسند “این قطعه کاملا با سازهای زنده اجرا شده است”. این جمله را کسی میگوید که در دنیای هیپ-هاپ زندگی نمیکند. بیت هیپ-هاپ بسته به سبکی که دارد باید عناصر آن سبک را داشته باشد. مثلا یک بیت وست-کوستی باید درام وست-کوستی داشته باشد، سینت وست-کوستی داشته باشد و … . منظور این است که هر حرکت کورکورانه ای لزوما یک خلاقیت نیست. بیتی که تماما با سازهای زنده اجرا شده هیپ-هاپ نیست. خلاقیت ها باید همیشه در چهارچوب اصول باشند. در مقاله های خود جسته و گریخته به این مساله اشاره کرده ام که نه اصول افراطی خوب هستند و نه خلاقیت های بدون علم. اگر میخواهید چیز جدیدی اختراع و تولید کنید حتما باید نسخه ها و مدل های قبلی آنرا به دقت دیده و کاملا مطالعه کرده باشید. این چیزیست که یک تولید کننده ی حرفه ای را از مگسان دور شیرینی آن سبک متمایز میسازد.

نکته ی دیگری که بارها تاکید کردم اما متاسفانه هنوز هم به عنوان یک غلط مصطلح حتی بین تولید کننده های معروف رواج دارد، فرق بین “ری-سمپلینگ”، “کاور” و “دزدی” است.

چیزی که به غلط بین افرادی که تخصصی در موسیقی و علم صدا ندارند رواج دارد مفهموم “جدا کردن صدای خواننده از آهنگ” است. برای کسی که به صورت آماتور به علم صدا و امواج اشراف دارد این جمله به یک طنز کودکانه شباهت دارد. جدا کردن صدای خواننده از آهنگ به طوری که آهنگ افت کیفی فاحشی نکند غیر ممکن است. وقتی کسی میخواهد یک آهنگ را بازخوانی کند باید نت ها و ریتم های آن آهنگ را در آورده و آنرا دوباره بسازد. اینکار توسط بسیاری از خواننده های مطرح دنیا برای زنده کردن یک اثر انجام میشود. یعنی یک آهنگ موفق قدیمی که شهرت خود را از دست داده را دوباره ساخته و با همان شعر دوباره با کیفیت بیشتر بخوانند. این کار نه “دزدی” است و نه “اسکی کردن”، به این کار “کاور کردن” گفته میشود. اگر یک کار قدیمی که از یاد مردم رفته است کاور شود از نظر حرفه ای هیچ مشکلی ندارد. ایراد اینکار در مورد کارهای معاصری است که صاحب اثر آنها هنوز در قید حیات است. واقعا برای من جای سوال است چرا بعضا افرادی بی سواد به خود اجازه میدهند این مسائل تخصصی را تجزیه و تحلیل کنند. نقد و بررسی آثار هر سبک توسط افرادی که در مورد آن سبک تخصصی ندارد همانقدر به آن سبک و موسیقی ضربه میزند که تجویز دارو توسط کسی که پزشک نیست. من نوعی شاید اطلاعات پایه ای و آماتوری سلفژ و کلاسیک را داشته باشم ولی هیچگاه به خود اجازه نمیدهم یک قطعه ی کلاسیک را نقد کنم، چون اینکار در حوزه ی تخصصی من نیست، هرچند اطلاعاتی در مورد آن داشته باشم. اگر برای برنامه ی تلویزیونی یا ماهواره ای خود سوژه ی پربیننده ای میخواهید خواهش میکنم دست از دیوار کوتاه ما بکشید. شاید شما برای برنامه هایتان پول بگیرید ولی ما برای اینکار پول میدهیم…

خواندن مقالات مختلف و جستجو کردن در اینترنت هم هرچند سواد را بالا برده و سطح دید را باز میکند، اما کسی را متخصص نمیکند. همانطور که کسی با خواندن کتاب فیزیولوژی گایتون پزشک نمیشود. یک پزشک سالها به صورت تئوری تحصیل میکند و سپس سالها به صورت عملی زیر نظر اساتیدش. هیپ-هاپ شاید در نگاه اول سبک ساده ای به نظر برسد، اما چیزی نیست که یک تازه وارد به آن مسلط باشد.

اثر “یک روز خوب میاد” از مهدیار آقاجانی هم یکی از مثال های موفق “سمپلینگ” است. مهدیار همان روز اول در بلاگ خود با وجود اینکه وظیفه ای نداشت منبع سمپلینگ خود را اعلام کرده بود ولی خوب برخی افراد دوست دارند به آرزوی “پلیس شدن” کودکی خود برسند و هر روز یکی را دزد کنند…

نویــــــــد